Jan Drewnowski

(1908-2000)

Zaraz po ukończeniu studiów na początku lat trzydziestych pojechał do Anglii, do London School of Economics, gdzie przyswoił sobie nowoczesną wtedy, neoklasyczną ekonomię. W tamtym czasie to w Anglii, w Cambridge, w Londynie lokowało się światowe centrum rozwoju myśli ekonomicznej i tam właśnie jeździli ,,na naukę'' młodzi Polacy. Sam Drewnowski wspominał dziesięć lat temu, że ,,w ostatnich dwóch latach przed wojną nie można już było zostać asystentem ekonomii (w SGH - UG) bez co najmniej rocznych studiów w Londynie''.
 
Wróciwszy do kraju, jeszcze przed wojną Jan Drewnowski opublikował dwie liczące się w środowisku prace: doktorat (obroniony w 1936 r.) ,,Przyczynek do teorii przedsiębiorstwa'' oraz habilitację (habilitował się w 1938 r.) ,,Próba ogólnej teorii gospodarki planowej". Istotnym novum w teorii przedsiębiorstwa Jana Drewnowskiego było uwzględnienie zjawiska niepewności. Sam Autor tak skomentował swoją pracę doktorską: ,,Postawiłem w niej sobie za zadanie sformułowanie teorii przedsiębiorstwa w sposób, który by był bliższy rzeczywistości, niż ujęcie powszechnie dotąd przyjmowane w teorii ekonomii. ....Używając paretowskiego aparatu analitycznego przedstawiłem działalność przedsiębiorstwa przy założeniu różnych stopni abstrakcyjności: od najwyższego, zakładającego doskonały rynek i doskonałą konkurencję, przez stopień pośredni przyjmujący niedoskonałość rynku, konkurencji i definicji dóbr, aż do najbardziej realistycznego, gdzie w warunkach niedoskonałości rynku przewidywania przedsiębiorcy są niepewne''. W ,Próbie'' z kolei przedstawił swoją koncepcję gospodarki planowej, różną od koncepcji prezentowanych w toczącej się w okresie międzywojennym dyskusji o racjonalności gospodarki planowej. Na marginesie dyskusji prowadzonej z Oskarem Lange, Ludwikiem v. Misesem i Fryderykiem Hayekiem, w omawianej pracy zaprezentował swoje socjalistyczne przekonania, którym pozostał wierny do końca życia, nigdy nie zwiedzony komunizmem, w jakimkolwiek wydaniu.
 
Po wojnie, którą spędził w obozie jenieckim tłumacząc na język polski i redagując prace najwybitniejszych angielskich ekonomistów (A. Smith, D. Ricardo, J.M. Keynes, F. Benham) w 1946 r. powrócił do Polski, do SGH i wkrótce potem zaangażował się publicznie. Został dyrektorem Departamentu Planowania Długookresowego w Centralnym Urzędzie Planowania; na tym stanowisku uczestniczył w przygotowaniu trzyletniego planu odbudowy polski, i - jak sam pisał - wprowadzał do Polski gospodarkę planową. W roku 1948 okazało się jednak, że przyjęte w CUP-ie pryncypia i priorytety rozwojowe nie odpowiadają rosnącym wówczas w siłę komunistom zorientowanym na Związek Radziecki i zespół CUP-u został bezceremonialnie rozpędzony.
 
Jeszcze raz powrócił Jan Drewnowski do działalności publicznej po 1956 roku, przystępując do Rady Ekonomicznej, grupy ekonomistów, którzy zaproponowali reformę panującego wówczas Polsce ustroju gospodarczego, pierwszą z szeregu polskich, nieudanych reform gospodarczych. Zniechęcony brakiem jakiejkolwiek reakcji na propozycje Rady, praktyczną jej bezradnością, skoncentrował się na pracy naukowej i dydaktycznej w SGPiS. W roku akademickim 1958/59 odbył podróż po kilku znanych uniwersytetach amerykańskich jako stypendysta Fundacji Forda. Podróż tę tak skomentował: ,,Przyjąłem to roczne stypendium stawiając sobie za zadanie uzupełnienie swych wiadomości o stanie współczesnej nauki ekonomicznej, z którą utraciłem bezpośredni i stały kontakt od roku 1939''. W USA napisał pracę pt: ,,The Economic Theory of Socialism: A Suggestion for Reconsideration'' (opublikowaną w Journal of Political Economy, w 1961r.). Stanowi ona poniekąd kontynuację Ogólnej teorii ..., otwarcie przedstawione w niej zostaje państwo jako samodzielny podmiot gospodarujący, posiadający własną funkcję preferencji, których nie można utożsamić ze znaną w teorii funkcją dobrobytu społecznego, uważaną zwykle za swoistą sumę indywidualnych funkcji preferencji obywateli. Przytoczona praca Jana Drewnowskiego jest prawdopodobnie pierwszą rozprawą naukową przynoszącą realistyczny opis tzw. gospodarek centralnie planowanych w języku współczesnej analizy ekonomicznej.
 
Jest ona ponadto sztandarowym tekstem w każdym zbiorze z zakresu tzw. Comparative Economic Systems, tak ze względu na przedstawienie szeregu wariantów gospodarki planowej jak i na zaproponowana tam czytelną metodę rozróżniania systemów gospodarczych.
 
Na początku lat 60 Jan Drewnowski wyjechał z Polski, najpierw oficjalnie, podjął funkcję dziekana wydziału ekonomii na uniwersytecie w Legon (University of Ghana), następnie przyjął stanowisko dyrektora Programu Planowania Społecznego w United Nations Research Institute for Social Development w Genewie, wreszcie w 1969 roku przeniósł się do Hagi, gdzie związał się z Instytutem Studiów Społecznych, instytucją przygotowująca elity biurokratyczne dla rządów całego świata. Pobyt za granicą przekształcił się stopniowo w emigrację polityczną, co zaznaczało się uczestnictwem w intelektualnym życiu emigracji polskiej. Publikował wówczas w periodykach emigracyjnych, rejestrując i komentując aktywność antyreżymową w Polsce. Ostatnim akcentem Jego opozycji wobec powojennego systemu politycznego i gospodarczego w Polsce jest praca zatytułowana ,,Rozkład i upadek sowietyzmu w Polsce'' opublikowana w 1991 w Lublinie przez Wydawnictwo Norbertinum. Po emerytowaniu osiadł w Anglii pozostając do końca życia aktywnym naukowo. Działał w Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie do końca emigracyjnego istnienia tej instytucji.
 
W zagranicznym okresie swojej aktywności zawodowej dał się poznać światowemu środowisku ekonomistów jako autor koncepcji tzw. indykatorów społecznych mierzących obiektywną i subiektywnie odczuwaną jakość życia i poziom dobrobytu. Można chyba powiedzieć, że przedstawiając owe indykatory, a także pisząc prace o tzw. preferencjach społecznych formułował metodyczne podstawy socjalistycznej organizacji życia gospodarczego, wizji romantycznej, może nierealnej, ale nie naiwnej, bo opartej na żelaznej logice naukowego rozumowania i argumentacji.
 
Po przemianach w Polsce w 1989 roku zaczął składać wizyty w macierzystej uczelni, która powróciła do swojej przedwojennej nazwy, Szkoła Główna Handlowa. Uczestniczył w wielu spotkaniach, seminariach, był honorowym przewodniczącym zjazdu absolwentów uczelni w 90 - lecie jej istnienia. W 1994 roku SGH przyznała Mu doktorat honorowy. Zawsze był z sympatią witany i przyjmowany przez dawnych współpracowników, studentów, a także przez młodsze pokolenie ekonomistów, podziwiających wytworne maniery Jana Drewnowskiego, starszego ale nie staroświeckiego pana, który do końca potrafił zaskoczyć logiką i świeżością swoich pomysłów, ukazując w razie potrzeby pazur polemisty, a w innych razach prezentując łagodność właściwą dojrzałemu wiekowi i doświadczeniu życiowemu.
 
Dwie ostatnie naukowe podróże do Polski Jan Drewnowski odbył w 1998 roku. Przedstawił wtedy w Polskim Towarzystwie Ekonomicznym w Warszawie proces Centralnego Urzędu Planowania w 1948 roku, relacje z wydarzeń będących dla Niego nigdy nie zabliźnioną raną, o czym można sądzić na podstawie ciągłych nawrotów do tamtych czasów w prywatnych i oficjalnych wypowiedziach. Wreszcie, w czerwcu, wziął udział w seminarium Kolegium Analiz Ekonomicznych, poświęconym Januszowi Beksiakowi w 70 rocznicę urodzin. Jan Drewnowski przedstawił wtedy referat zatytułowany ,,Transformacja ustrojowa w Polsce. Próba wstępu do dyskusji'', Jeszcze raz mówił wtedy m.in. o preferencjach państwa, jako elemencie politycznym obecnym w każdej gospodarce.

(opis ze strony SGH)