Prof. dr hab. Jan Turowski

(1917-2006)

Urodził się 29 października 1917 roku we wsi Nasutów (były powiat Lubartów, województwo lubelskie), w rodzinie rolniczej. Uczęszczał do szkoły podstawowej w Nasutowie. W roku 1933 podjął naukę w Gimnazjum Biskupim w Lublinie, które ukończył złożeniem matury w roku 1936. W tymże roku zapisał się na Wydział Prawa i Nauk Społeczno-Ekonomicznych Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Studia te, przerwane wybuchem wojny i okresem okupacji, wznowił w roku 1944 i ukończył uzyskaniem magisterium w roku 1945. Jeszcze w roku 1944 podjął pracę na KUL jako asystent wolontariusz, a następnie w roku 1945 jako asystent na etacie. W okresie studiów zamierzał poświęcić się pracy naukowej i wobec tego w dwa lata po magisterium (w roku 1947) przygotował i obronił rozprawę doktorską pod tytułem „Zmiany społeczne wsi a miasto”. Po uzyskaniu doktoratu pracował dalej na KUL; otrzymał etat adiunkta, a następnie zastępcy profesora. W roku akademickim 1946/1947 na KUL działało Koło Naukowe Badań Społeczno-Katolickich. W roku 1956/1957 zrodziła się inicjatywa zorganizowania Koła Nauk Społecznych Studentów KUL. Jego statut został zatwierdzony przez Senat Akademicki w maju 1958 roku. Pierwszym kuratorem Koła został docent Jan Turowski. W roku 1957 na podstawie dorobku naukowego objął stanowisko docenta, w roku 1965 zaś uzyskał stanowisko i tytuł profesora nadzwyczajnego, a w roku 1974 – profesora zwyczajnego.

W okresie swej prawie 50-letniej pracy uniwersyteckiej zajmował następujące stanowiska: był prodziekanem Wydziału Filozofii Chrześcijańskiej KUL w latach 1974-1977; dziekanem Wydziału Nauk Społecznych KUL w latach 1981-1984; dyrektorem Szkoły Letniej Kultury i Języka Polskiego w latach 1972-1978. Do roku 1968 kierował Zakładem Socjologii, a następnie (do roku 1993) Katedrą Socjologii Ogólnej KUL.

W całym okresie pracy na KUL prof. Turowski prowadził działalność dydaktyczną, a więc jako asystent miał ćwiczenia, proseminaria i nawet wykłady, zaś po uzyskaniu doktoratu – jako adiunkt i zastępca profesora – wykłady i seminaria (wraz z seminarium magisterskim). Wykłady obejmowały: filozofię społeczną, socjologię ogólną (makrostruktury społeczne i mikrostruktury społeczne), historię myśli społecznej, socjologię rodziny, socjologię wsi (Studium Zagadnień Społecznych i Gospodarczych Wsi). Po zamknięciu Wydziału Prawa i Nauk Społeczno-Ekonomicznych na KUL prof. Turowski prowadził wykłady z socjologii i seminaria na Wydziale Filozofii Chrześcijańskiej KUL. Katolicki Uniwersytet Lubelski był wówczas (w latach 1950-1956) jedyną uczelnią w kraju, w której odbywały się (oficjalnie) wykłady z tego przedmiotu. Dzięki temu udało się w ramach specjalizacji filozofii społecznej kontynuować studia socjologiczne, które w pełni rozwinęły się dopiero w sekcji społecznej reaktywowanego w 1981 roku Wydziału Nauk Społecznych KUL. Swoją działalnością dydaktyczną w zakresie socjologii i metod badań socjologicznych prof. Turowski przyczynił się znacznie do utrwalenia i rozwinięcia kierunku studiów socjologicznych w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Jego uczniowie podkreślają, że Profesor potrafił mówić żywo i ciekawie, potrafił zainteresować socjologią.

Pod naukowym kierunkiem prof. Turowskiego około 60 osób przygotowało rozprawy magisterskie; był promotorem sześciu przewodów doktorskich, a recenzentem szesnastu; recenzował także dorobek naukowy i rozprawy piętnastu osób, które przechodziły przewody habilitacyjne; przygotował opinie w postępowaniu o nadanie tytułu profesora nadzwyczajnego, potem tytułu profesora zwyczajnego, a następnie tytułu naukowego profesora w dwunastu postępowaniach profesorskich.

W latach 1965-1969 prof. Jan Turowski został zaproszony do zorganizowania i prowadzenia zajęć z zakresu socjologii i badań socjologicznych na dwóch wydziałach Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie: Ekonomii i Prawa. Przy współudziale dr. Piotra Kryczki i mgr. Józefa Styka prowadził przez pięć lat wykłady z zakresu socjologii, dostosowane do specyfiki tych wydziałów. Zorganizował Zakład Socjologii, brał też udział w sesjach wyjazdowych z wykładami dla studiujących na UMCS zaocznie w Tarnobrzegu i Rzeszowie.

Na zaproszenie Uniwersytetu Jagiellońskiego prof. Turowski prowadził w roku akademickim 1974/1975 wykłady i ćwiczenia dla studentów etnografii z zakresu socjologii wsi i metod badań socjologicznych. W latach 1967-1968 prof. Turowski prowadził wykłady, konwersatoria i ćwiczenia z zakresu socjologii miasta dla kierowników osiedli mieszkaniowych w ramach specjalnego studium, zorganizowanego w Lublinie przez Towarzystwo Wolnej Wszechnicy.

Do dokonań w zakresie działalności dydaktycznej prof. Jana Turowskiego należy doliczyć udział w zorganizowaniu czterech nowych form i jednostek organizacyjnych działalności naukowej w KUL.

W roku akademickim 1945/1946 wspólnie z prof. Czesławem Strzeszewskim zorganizował w KUL Studium Zagadnień Społecznych i Gospodarczych Wsi, w ramach którego później pracował naukowo i dydaktycznie, pełnił też funkcję sekretarza Zarządu i kierownika organizacyjnego tegoż Studium. Działało ono na bazie istniejącego w KUL Wydziału Prawa i Nauk Społeczno-Ekonomicznych. W zorganizowaniu Studium współdziałali pracownicy naukowi ówczesnego Wydziału Rolnego UMCS. Wydatnej pomocy i poparcia udzielał ówczesny Związek Młodzieży Wiejskiej „Wici”, Związek Nauczycielstwa Polskiego i Towarzystwo Uniwersytetów Ludowych. Celem Studium było kształcenie inteligencji wiejskiej, związanej swą pracą zawodową lub działalnością społeczno-kulturalną ze wsią i rolnictwem, a mającej już jakieś wykształcenie fachowe (Studium miało charakter dzisiejszych studiów podyplomowych). Z drugiej strony miało na celu umożliwienie odbycia studiów w zakresie dyscyplin społecznych i gospodarczych różnego rodzaju działaczom i pracownikom różnych organizacji i instytucji związanych ze wsią. Studium to umożliwiło kilkuset osobom uzyskanie odpowiedniego wykształcenia na poziomie uniwersyteckim. Wielu absolwentów z dyplomem tego Studium zajmowało później odpowiedzialne stanowiska w życiu gospodarczym kraju i w administracji państwowej. Zostało ono jednak zamknięte w roku akademickim 1950/1951 wraz z Wydziałem Prawa i Nauk Społeczno-Ekonomicznych KUL.

Drugą ważną placówką organizacyjną powstałą w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim był Zakład Duszpasterstwa i Migracji Polonijnej. Dwuletnie starania prof. Turowskiego i ks. dr. hab. Piotra Tarasa oraz rektora KUL ks. prof. dr. hab. Mieczysława Krąpca w ministerstwach oraz Urzędzie ds. Wyznań umożliwiły wreszcie erygowanie tej placówki w roku 1972. Zakład Duszpasterstwa i Migracji Polonijnej (przekształcony później w Zakład Badań Polonijnych) kierowany był w latach 1972-1978 przez prof. Turowskiego jako zastępcę kierownika, którym w tym okresie był rektor uniwersytetu prof. Krąpiec. Celem Zakładu było realizowanie idei łączności Polski jako Macierzy z Polakami i Polonią w różnych krajach świata na płaszczyźnie kulturalnej i naukowej. Zakład organizował coroczne konferencje naukowe na określone tematy, zapraszając do udziału uczonych z kraju, a przede wszystkim pracowników naukowych polskiego pochodzenia i Polaków przebywających za granicą. Szczególną uwagę zwracano na rozszerzenie kontaktów i różnych form współdziałania z duchownymi, prowadzącymi działalność duszpasterską za granicą. Wynikiem tej działalności w latach 1973-1978 było wydanie trzech tomów „Studiów Polonijnych”, a przede wszystkim dzieła pod redakcją ks. dr. hab. Piotra Tarasa Wkład Polaków do kultury świata (Lublin 1976). Znaczenie Zakładu Duszpasterstwa Migracji Polonijnej w tym czasie polegało na tym, że uruchomiono w kraju pierwszą placówkę naukową, która będąc wolną od wszelkich ubocznych interesów politycznych, umożliwiała Polakom za granicą i Polonii za granicą nawiązanie łączności, wymianę i współpracę naukową i kulturalną z krajem macierzystym.

Trzecią placówką, której działalności prof. Turowski poświęcił wiele lat swej pracy, była Szkoła Letnia Kultury i Języka Polskiego na KUL. Powstała ona w roku 1971 dzięki staraniom ówczesnego rektora KUL i poparciu różnych fundacji polonijnych (a szczególnie Fundacji Kościuszkowskiej). Prof. Turowski był od roku 1973 do roku 1978 dyrektorem Szkoły i jej stałym wykładowcą. W tym okresie Szkoła Letnia organizowała corocznie bogaty program zajęć z zakresu wiedzy o kulturze polskiej i nauki języka polskiego. Corocznie około 100 osób (młodzieży pochodzenia polskiego, ale także studentów innych narodowości z różnych krajów Europy, a nawet z innych kontynentów) przybywało na studia. Te kursy języka polskiego i kultury polskiej dawały młodzieży z innych uniwersytetów możliwość poznania lub odwiedzenia kraju oraz nawiązania czy też pogłębienia związku z krajem swoich przodków. Z drugiej strony KUL rozszerzał swoje zadania i funkcje, kształcąc młodzież, choć w pewnym tylko zakresie, z zagranicy. Program studiów w Szkole Letniej i uzyskane dyplomy dawały możliwość zaliczenia przez studentów obcokrajowców tych zajęć do programu swych studiów odbywanych w kraju zamieszkania. Szkoła Letnia Kultury i Języka Polskiego stworzyła następnie podstawę do utworzenia rocznego Kursu Języka Polskiego i Kultury Polskiej dla studentów zagranicznych.

Czwartym osiągnięciem naukowo-organizacyjnym prof. Turowskiego było zorganizowanie wielu form współpracy Katedry Socjologii na Wydziale Filozofii Chrześcijańskiej, a następnie na Wydziale Nauk Społecznych, z instytucjami naukowymi za granicą w zakresie nauk społecznych. Sam prof. Jan Turowski korzystał wielokrotnie z pobytów naukowych za granicą w ramach wymiany naukowej KUL z uniwersytetami katolickimi za granicą lub też na podstawie zaproszeń uczelni i instytutów naukowych zagranicznych. W roku 1969 przebywał cztery miesiące w Anglii, dwa we Francji i dwa w Austrii. W roku 1973 przebywał na podstawie grantu Deutscher Akademischer Austauschdienst w RFN (Bielefeld), a w roku 1972 w USA. W roku akademickim 1976/1977 przebywał po dwa miesiące w Nijmegen (Holandia) oraz w Leuven (Belgia), następnie w roku 1983/1984 również w Belgii i Holandii. W czasie tych pobytów naukowych prof. Turowski nie tylko prowadził odpowiednie studia, wygłaszał wykłady, ale także omawiał i przygotowywał wspólne prace badawcze oraz wspólne konferencje naukowe. Taka współpraca została nawiązana i rozwinęła się w szerszej formie z Department of Sociology Uniwersytetu w Leuven i uniwersytetu w Nijmegen, a utrwaliła się na całe 20-lecie (1971-1990) z instytutami socjologii w Wiedniu oraz uniwersytetu Linz, czego wyrazem było kilkanaście socjologicznych konferencji naukowych, organizowanych na przemian w Austrii i w Polsce. W ten sposób prof. Turowski przyczynił się do powiązania Katedry Socjologii i Sekcji Społecznej i całego Wydziału Nauk Społecznych KUL z instytucjami naukowymi za granicą.

Na krótkie omówienie zasługuje również społeczna działalność naukowa prof. Turowskiego. Brał on bowiem czynny udział w ogólnokrajowym życiu naukowym. Był członkiem następujących komitetów naukowych Polskiej Akademii Nauk: Komitetu Badań Rejonów Uprzemysławianych PAN, Komitetu Przestrzennego Zagospodarowania Kraju, Komitetu Socjologii PAN (przez dwie kadencje był członkiem Prezydium tego Komitetu), Komitetu Ekonomiki Rolnictwa PAN (ostatnia kadencja), Rady Naukowej Instytutu Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN i Komitetu Pamiętnikarstwa PAN.

Wymienić należy również członkostwo i działalność prof. Jana Turowskiego w następujących towarzystwach naukowych: Polskim Towarzystwie Ekonomicznym (do roku 1960), Towarzystwie Urbanistów Polskich (do roku 1975), Towarzystwie Naukowym KUL, Lubelskim Towarzystwie Naukowym, Polskim Towarzystwie Socjologicznym. Działalność prof. Turowskiego w PTS wymaga szerszego omówienia, prof. Turowski był bowiem przez kilka kadencji członkiem Zarządu Głównego PTS. W roku 1961 zorganizował Oddział Polskiego Towarzystwa Socjologicznego w Lublinie i jako przewodniczący kierował jego działalnością przez 15 lat. W tym czasie Lubelski Oddział PTS skupiał kilkudziesięciu członków legitymujących się uniwersyteckim wykształceniem socjologicznym i rozwijał wszechstronną działalność naukową, kulturalną, a przede wszystkim badawczą, wykonując różne zlecenia na badania socjologiczne. Powstanie i rozwój Oddziału PTS w Lublinie przyczyniło się do ukształtowania się ośrodka socjologicznego w regionie lubelskim.

Prof. Turowski brał również czynny udział w międzynarodowym życiu naukowym i w działalności międzynarodowych towarzystw naukowych, a mianowicie w The European Society for Rural Sociology (przez jedną kadencję pełnił funkcję członka Executive Committee, również przez jedną kadencją był członkiem Council Members) oraz w International Sociological Assotiation.

Działając w komitetach Polskiej Akademii Nauk oraz w krajowych i międzynarodowych towarzystwach naukowych, prof. Turowski współorganizował konferencje naukowe, wygłaszał referaty, przedstawiał wyniki swych badań naukowych. Tę aktywną działalność ukazuje lista rejestrująca udział prof. Jana Turowskiego w konferencjach i międzynarodowych zjazdach naukowych.

Prof. dr hab. Jan Turowski przeszedł na emeryturę w roku 1988, pracował jednak nadal na pół etatu aż do 30 września 1993 roku. Do końca interesował się dziedzinami nauki, którym poświęcił swoją uniwersytecką karierę. Zmarł 9 lutego 2006 roku w wieku 89 lat. Uroczystości pogrzebowe odbyły się 14 lutego w Kościele Akademickim KUL i na cmentarzu przy ulicy Lipowej w Lublinie.

[za: www.bu.kul.pl]