Janusz Olczak

(1941-1991)

Urodził się 24 czerwca 1941 roku w Stołpcach nad Niemnem (koło Baranowicz – dziś teren Białorusi) w rodzinie inteligenckiej (jego ojcem był Aleksander Olczak, naczelnik poczty, a matką Luba z d. Niżnik). W 1945 roku cała rodzina została w ramach repatriacji przesiedlona do Skwierzyny (miasto w województwie lubuskim, w powiecie międzyrzeckim). Tam Janusz Olczak ukończył szkołę podstawową i – w 1958 roku – liceum ogólnokształcące. Następnie podjął naukę w Studium Pedagogicznym w Gorzowie Wielkopolskim, gdzie studiował historię.

Po spotkaniu autorskim z poetą Władysławem Broniewskim (przeżycie było bardzo silne) postanowił zająć się pisaniem. Porzucił naukę w studium pedagogicznym i przez trzy lata (1959–1962) studiował polonistykę na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. Później – jako urlopowany student – przez pół roku podejmował różne prace, był m.in. pomocnikiem murarza, stróżem, meliorantem, pracował w bibliotekach w Goszczanowie, Lipkach Wielkich i Rudnicy (doświadczenia te stały się kanwą jego późniejszych utworów, m.in. powieści Urlop dziekański Odysa).

Został powołany do wojska, a po odbyciu służby uczył w szkołach na terenie województwa zielonogórskiego. W 1967 roku ponownie podjął studia polonistyczne, tym razem na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim (ukończył je w 1971 roku, otrzymując tytuł magistra). Przez kilka miesięcy był zatrudniony w Bibliotece Uniwersyteckiej KUL. Z Lublina pochodziła żona Olczaka – Halina Płoszaj (także polonistka). Początkowo mieszkali w Skwierzynie, w domu matki Janusza, często przebywając także w Lublinie. Gdy w 1977 roku otrzymali samodzielne mieszkanie w Lublinie, przenieśli się tu na stałe.

Od 1971 roku Olczak utrzymywał się wyłącznie z pracy literackiej. W 1976 roku został członkiem Związku Literatów Polskich. Zmarł nagle w Lublinie 17 maja 1991 roku.

Janusz Olczak jako poeta zadebiutował w 1968 roku na łamach „Kultury i Życia” – dodatku tygodniowego do lubelskiego dziennika „Sztandaru Ludu”. Pierwsze jego opowiadania (Amerykanin, Pierwsza wyprowadzka, Portki dla wójta, Syn szczęścia) ukazały się w 1972 roku w 6 numerze „Nadodrza” – zielonogórskiego dwutygodnika społeczno-kulturalnego. W formie książkowej wydał 10 powieści, 3 zbiory opowiadań, dwie powieści dla młodzieży, kilka tomów wierszy oraz trzy publikacje z utworami dramatycznymi. Niektóre utwory powieściowe – Niedokończony reportaż, Detektyw mimo woli, Śmierć pięknej dziewczyny, Pamiętniki szpiega – publikował wyłącznie w odcinkach na łamach prasy.

Ważną cechą pisarstwa Janusza Olczaka są nawiązania autobiograficzne. Pierwszy tom jego opowiadań, Białe kołnierzyki, w którym autor opisywał życie ludzi z podgorzowskich wsi, wywołał w Skwierzynie skandal. Tak wspomina to jeden z mieszkańców: „Pamiętam, jak te opowiadania trafiły do księgarni. Cała Skwierzyna rzuciła się do kupowania i czytania. I nagle zapanowała totalna konsternacja, bo Olczak opisał niektórych z imienia i nazwiska. To takie malutkie miasteczko, że wszyscy wiedzieli, kto pijak, a kto porządny. Ale żeby coś takiego z imienia i nazwiska drukować w książce, co to cała Polska mogła przeczytać. O mało co, a skończyłoby się linczem na biednym pisarzu. To było dawno, ale ludzie mu to jeszcze pamiętają”.

W Skwierzynie rozgrywa się także akcja cyklu powieściowego Olczaka o Marandzie (Baśń o Wielkim Marandzie, Jubileusz Marandy i Wesele Marandy), fabuła powieści 365 pór roku została osadzona w pobliskim Murzynowie, Wilczych dni – w Lipkach Małych, Lipkach Wielkich, Krobielewku i Skwierzynie, a Szyldu pisanego antykwą – w Międzyrzeczu.

Najsłynniejszym utworem Olczaka jest pierwszy tom trylogii o Marandzie: Baśń o Wielkim Marandzie. Zarówno w tej powieści, jak i w dwóch kolejnych odsłonach cyklu autor powołał do życia wiele barwnych postaci (sam mówił o nich „gromada Sancho Pansów i Don Kichotów”), których perypetie, związane z peregrynacjami po całej Polsce, od ziemi lubuskiej po Lubelszczyznę, stały się okazją do opisu ówczesnej rzeczywistości, przybierającego formę ciągu facecji, przypowiastek, anegdot i opowieści – spisanych żywym, potocznym językiem, często zabawnym i kpiarskim, a nieraz też łagodnym i bardziej stonowanym. Do innych znanych utworów Olczaka należą m.in.: zbiór opowiadań o trudnych początkach nowej społeczności na tzw. ziemiach odzyskanych Siwe skrzydła; poświęcona tej samej tematyce gawędziarska powieść Szyld pisany antykwą; kpiarska powieść o studenckim życiu w Lublinie Znajomi i nieznajomi z ulicy Chłodnej; zbiór opowiadań utrzymanych w stylu łotrzykowskim Biedny diabeł; historyczna powieść plebejska Peregrynacje z wilkołakiem; satyryczno-ironiczna, przesycona wisielczym humorem, a po części odniesieniami autobiograficznymi opowieść o wędrowaniu Urlop dziekański Odysa; a także związana z wydarzeniami Marca 1968 w Lublinie powieść Uniwersytety i wampiry chorążego Liszaja (napisana już na początku lat 70., lecz opublikowana dopiero w 1991 roku). Olczak pisał dużo i szybko, co niestety – jak zauważali krytycy – nieraz szkodziło poziomowi utworów.

W swej poezji – bogatej w kulturowe reminiscencje oraz stylizacje i też dość surowo ocenianej przez krytyków – Olczak inspirował się m.in. motywami regionalnymi związanymi z ziemią lubuską, która niezmiennie go fascynowała, także po przeprowadzce do Lublina. Był autorem felietonów publikowanych przez „Kurier Lubelski” (pt. Bezkrwawe łowy). W ostatnich latach pasjonował się także malarstwem, a czasami sam sięgał po pędzel, czego rezultatem była m.in. wystawa jego obrazów zorganizowana w 1986 roku w Gorzowie Wielkopolskim.

Wyróżnienia, nagrody literackie i odznaczenia (wybór):

Druga nagroda w konkursie Zarządu Głównego Związku Literatów Polskich i Ludowej Spółdzielni Wydawniczej na debiut prozatorski o tematyce współczesnej, szczególnie wiejskiej, za zbiór opowiadań Białe kołnierzyki (1972).

Druga nagroda w lubelskim konkursie na utwór o tematyce nauczycielskiej za opowiadanie Dobrze urodzony (1973).

Główna nagroda w konkursie Ludowej Spółdzielni Wydawniczej na powieść o tematyce młodzieżowej za książkę Wilcze dni (1974).

Nagroda im. Bolesława Prusa za powieść Baśń o Wielkim Marandzie (1975).

Druga nagroda w konkursie Wydawnictwa Poznańskiego na książkę o tematyce szczecińskiej za opowiadanie Podanie dziadka (1975).

Złota odznaka Zasłużony dla Województwa Gorzowskiego (1976).

Wybrany do grona „Ludzi lat siedemdziesiątych” w plebiscycie czytelników „Gazety Lubuskiej” (grudzień 1977).

Nagroda w konkursie Wydawnictwa „Pojezierze” na powieść lub tom opowiadań ukazujące przemiany społeczne w PRL za powieść Spacery pielgrzymów (1979).

Trzecia nagroda w konkursie zorganizowanym w Olsztynie za powieść Spacery pielgrzymów (1980).

Główna i pierwsza nagroda w gorzowskich konkursach literackich (1982, 1988).

Srebrna odznaka Zasłużonemu dla Lublina (1987).

Nagroda Prezydenta Miasta Lublin (1988).

W 2001 roku w Skwierzynie została odsłonięta tablica pamiątkowa poświęcona Januszowi Olczakowi, wmurowana w ścianę tamtejszego liceum.

[biogram odtworzony na podst.: Łukasz Janicki, Katarzyna Konopka, www.teatrnn.pl/leksykon]