NORBERTINUM.PL - wydawnictwo, księgarnia, drukarnia

Jerzy Jóźwiakowski

Armia Krajowa na Zamojszczyźnie, tom I-II

Wydanie: drugie poprawione
Miejsce i rok: Lublin, Norbertinum, 2007
Objętość: tom I: 505 s. + 2 schematy + 2 mapy; tom II: 604 s. + 1 schemat
Format: 170 x 240 mm
Oprawa: miękka klejona
ISBN: 978-83-7222-306-7
Status: Nakład wyczerpany

W nocy z 27 na 28 listopada 1942 r. Niemcy wysiedlili mieszkańców osady Skierbieszów, położonej około dwudziestu kilometrów na północ od Zamościa, oraz paru otaczających ją wsi. Był to początek zakrojonej na gigantyczną skalę akcji kolonizacyjnej, mającej na celu zasiedlenie Niemcami, przywiezionymi z różnych krajów Europy, terytoriów podbitych przez III Rzeszę, a znajdujących się na wschód od jej granic. Pierwszym etapem miała być kolonizacja Zamojszczyzny, a więc powiatów zamojskiego, biłgorajskiego, tomaszowskiego i hrubieszowskiego.

Reakcja Polski Walczącej była natychmiastowa. Już nazajutrz po pierwszej akcji wysiedleńczej Oddziały Dywersji Bojowej Armii Krajowej zaczęły atakować zasiedlone przez niemieckich kolonistów wsie, rozbrajając i karząc chłostą intruzów. Od 27 listopada 1942 do 5 stycznia 1943 r. przeprowadzone zostały 33 akcje zbrojne. Taki był początek heroicznej obrony Zamojszczyzny. Trwała ona aż do połowy lipca 1943 r. Jej siła i zasięg były tak wielkie, że przeszła do historii jako „powstanie zamojskie". Mimo druzgocącej przewagi Niemców, którzy w drugim, rozpoczętym w czerwcu 1943 r., etapie operacji, jakim była akcja „Wehrwolf", skierowali tam trzy dywizje SS, i stosowanego przez nich terroru z około 700 wsi i osad do tego przeznaczonych, zdołali spacyfikować — całkowicie lub częściowo — około 300. Celu głównego Niemcom nie udało się osiągnąć. Nie złamali polskiego oporu. Zwycięstwo przypadło Zamojszczyźnie. Skrwawionej, zdziesiątkowanej, spustoszonej, ale niepokonanej.

Byłoby głęboko niesłuszne, jeślibyśmy dziś próbowali sporządzić jakiś ranking tych regionów Polski, które wniosły największy wkład w walkę o jej wolność i niepodległość i zapłaciły za to cenę najwyższą. Ale jedno nie ulega wątpliwości: już tylko obrona Zamojszczyzny w latach 1942-1943 wystarcza, by w panteonie chwały polskiego oręża region ten trwale zajmował poczesne miejsce. Obszerniejsze i bardziej eksponowane niż maksymalnie skrócony wpis widniejący na jednej z tablic, wmurowanych w Grób Nieznanego Zołnierza. Tym bardziej, że gdy Zamojszczyzna poderwała się do otwartej walki z wrogiem, wróg ten był u szczytu potęgi: niemieckie dywizje walczyły w Stalingradzie, rozwijały natarcie na Kaukaz, zbliżały się do Kairu. O tym należy pamiętać.

Ale pamiętać należy i o tym, że obrona Zamojszczyzny to tylko część wojennej i okupacyjnej epopei tej ziemi. Bo przecież jest to jeden z tych paru regionów, w których po zakończeniu kampanii wrześniowej walka zbrojna rozpoczęła się najwcześniej i prowadzona była — w końcowej fazie przeciw drugiemu okupantowi — najdłużej. Nie było ani dnia przerwy. Od końca września 1939 r., gdy w rejonie Szczebrzeszyna formowały się pierwsze oddziały partyzanckie, złożone z żołnierzy z jednostek WP, rozbitych w krwawych bitwach na południowej Lubelszczyźnie, aż po pierwszą połowę lat pięćdziesiątych, gdy UB i KBW polowały tu na ostatnich niedobitków niepodległościowego podziemia, tropiąc ich po lasach i wsiach, mordując strzałem w potylicę, paląc żywcem. W ciągu tych aż kilkunastu lat trwała tu bitwa o Polskę. Bywało — jak w okresie akcji wysiedleńczo-pacyfikacyjnej, przed „Burzą" i w czasie „Burzy" — że jej płomień wznosił się wysoko i szeroko, bywało — zwłaszcza w końcówce — że tlił się tylko w niewielu miejscach, ale nigdy nie gasł. A pamięć o tym nierównym boju, przekazywana młodym, przetrwała dziesięciolecia zniewolenia Polski i zachowała się do dziś. O tej walce, o jej poszczególnych etapach, o ludziach, którzy ją prowadzili, o cenie, jaką im i ich bliskim przyszło za to płacić — mówi ta książka. Nie zamierzam tu jej ani omawiać, ani streszczać. Mogę jedynie stwierdzić, że jest to książka, na którą długo czekaliśmy, bardzo potrzebna. Nie dlatego, że wypełnia jakieś białe plamy. Przecież rejestr książek i publikacji poświęconych wojennym i okupacyjnym dziejom Zamojszczyzny zawiera bardzo wiele pozycji. Ta jednak różni się od tamtych tym, że mówi o nich pełną prawdę. [...]

Książka Jerzego Jóźwiakowskiego, wolna od uwarunkowań, jakim podlegali autorzy tamtych, jest pierwszą w pełni autentyczną i wiarygodną, gdyż bogato udokumentowaną relacją o tym, jak Zamojszczyzna — ten prawdziwy bastion polskości — walczyła w latach minionej wojny z dwoma okupantami. Przygotowania do tej walki, jej organizację, przebieg, rezultaty ukazują nam dzieje każdego z czterech obwodów wchodzących w skład Inspektoratu. Jej atmosferę i klimat, odnoszone w niej zwycięstwa i doznawane porażki, nadzieje uczestniczących w niej żołnierzy, ich osobiste przeżycia — odtwarzają relacje. Autor zebrał ich — ogromnym wysiłkiem, w ciągu wielu lat — bardzo dużo. Pochodzą od różnych ludzi: dowódców i szeregowych żołnierzy, łączniczek i sanitariuszek, inteligentów i rolników, nauczycieli i uczniów. Mówią nie tylko o głośnych akcjach, ale i drobnych „eksach" i potyczkach, o lekcjach wychowania obywatelskiego, o sabotażu i dywersji, przypominają nie tylko bohaterów, lecz również konfidentów i zdrajców. A więc mówią o tym wszystkim, czym żyła wówczas Zamojszczyzna. Część tych relacji była już publikowana w pismach, które bądź odważyły się wykorzystać w ten sposób pewien margines przyznanej im swobody, bądź podjęły tę problematykę po roku 1989. Autor starannie je wyszukał i wyselekcjonował. Łącznie tworzą szeroką, wielopłaszczyznową panoramę tamtej ziemi w tamtych latach.

Autor, żołnierz AK, pochodzący ze Szczebrzeszyna, z rodziny ogólnie tam znanej i szanowanej, głęboko patriotycznej, która pięknymi zgłoskami zapisała się w dziejach walk o Polskę, płacąc za to cenę bardzo wysoką, dokonał ogromnego wysiłku, przygotowując tę pracę do druku. Ale dzięki temu otrzymaliśmy dzieło, po które każdy, kogo interesują wojenne losy ziemi zamojskiej, będzie musiał sięgnąć, bo inaczej jego wiedza o tym pozostanie niepełna i ułomna. Dzieło, które z pewnością znajdzie się w kanonie literatury poświęconej polskiemu czynowi zbrojnemu w latach II wojny światowej.

Jerzy Ślaski, fragmenty Przedmowy

Spis treści

Tom I

Przedmowa (Jerzy Ślaski) [ 5 ]

Wstęp [ 11 ]

Wykaz skrótów [ 13 ]

Zamiast prologu [ 15 ]

Część I: Budowa Polskiego Państwa Podziemnego [ 17 ]

Część II: Powołanie organizacji wojskowej Związek Walki Zbrojnej [ 89 ]

Część III: Zmiana układu sił w II wojnie światowej [ 119 ]

Część IV: Obrona przed zagładą [ 151 ]

Część V: Determinacja obrony – luty 1943 [ 253 ]

Część VI: Wojna partyzancka III-XII 1943 [ 327 ]

Tom II

Część VII: Hitlerowska wojna totalna [ 511 ]

Część VIII: Partyzancki front dywersyjny na Zamojszczyźnie I-VI 1944 roku [ 623 ]

Część IX: Odtwarzanie sił zbrojnych i akcja „Burza” [ 779 ]

Część X: Sytuacja po przekroczeniu linii Bugu przez Armię Czerwoną [ 885 ]

Aneks. Kryptonimy w Armii Krajowej [ 951 ]

Bibliografia [ 953 ]

Armia Krajowa Zamojszczyzny w fotografii [ 957 ]

Indeks nazwisk i pseudonimów [ 1037 ]

Indeks miejscowości [ 1091 ]

więcej o książce

zwiń

biuletyn