Lubliniana

Akcja pamiętnika toczy się tam, gdzie historia II wojny światowej wiąże się ściśle z partyzantką - na terenach izbicko-tarnogórskich, pomiędzy Krasnymstawem a Zamościem. Wstępowanie do partyzantki było tą naturalną reakcją obronną na nieustanne prześladowania ludności cywilnej, która sprawiła, że niemal każdy miał "w lesie" kogoś z rodziny. [...] Ryszard Adamczyk opisuje obserwowany z perspektywy dwunastolatka cały ówczesny świat - wszystko, co słyszał i czym się interesował. Pieczołowicie odtworzona topografia terenu, opisująca m.in. przedwojenną zabudowę Izbicy (wzbogacona mapą) sprawia, że wiemy wszystko o tym małym mieście [...].
Dla pełnego opisu rzeczywistości rozpoczyna swoją historię od zarysów początków Izbicy i wojen, które się przetoczyły przez miasto - również z perspektywy anegdot opowiadanych przez ludzi, którzy brali w nich czynny albo bierny udział. Dalej akcja wspomnień pozwala nam zobaczyć, jak w ustabilizowane w okresie międzywojennym życie wtargnął kolejny kataklizm wojenny - później widzimy zmiany nowego życia po wojnie i odbudowę. Autor opisuje pilnie - jako okupacyjny uczeń - życie szkoły i każde ciekawsze nowe doświadczenie życiowe. [...] Adamczyk zapisuje też wyryte w swojej pamięci poczynania hitlerowców w Izbicy, prześladowanie i ostateczną eksterminację izbickich Żydów, masowe wysiedlenia, pacyfikacje oraz jednostkową działalność gestapowców na tych terenach. A wreszcie walki plutonów "Urszuli", "Ciąga", "Żurawia", rozniecane przez okupanta antagonizmy polsko-ukraińskie oraz zwalczanie band UPA. Po wojnie zaś zapisuje autor stosunek ludności do wojsk Armii Czerwonej, ich rabunkową politykę i powstawanie na tych terenach propagandy NKWD. [...]
Przeżycia prywatne i publiczne wzbogacone dokumentami, relacje międzykulturowe, edukacja, kronika migracji i ekonomii wojennej, stosunek do bliźnich i religii oraz próba charakterów - to panorama wszystkich dziedzin życia, która może stać się źródłem dla historyków kultury czy antropologów, a dla pisarzy i scenarzystów poszukiwaną inspiracją.

Bronisław Borsukiewicz, ur. w 1935 r. w Hrubieszowie, gdzie ukończył szkołę podstawową i średnią. W 1984 roku został absolwentem zaocznych studiów zawodowych na Wydziale Prawa i Administracji UMCS w Lublinie. Przepracował 36 lat w Wydziale Finansowym Powiatowej Rady Narodowej w Hrubieszowie. Od 1960 roku był korespondentem terenowym "Sztandaru Ludu", a później zamojskiej "Kroniki Tygodnia". Publikował wiersze i opowiadania m.in. w "Biuletynie Towarzystwa Regionalnego Hrubieszowskiego". W 2006 r. wydał książkę prozatorską Nasz chleb powszedni zawierającą opowiadania Ostatnia droga oraz Chłopcy z nadbużańskich łąk. Zbiór Między liniami życia (2006) składa się z czterech opowiadań, prologu i epilogu. Autor portretuje w nim różne odcienie miłości do ojczyzny, rodziny, bliźnich, zamieszkiwanej ziemi, miłości między kobietą i mężczyzną, a także między człowiekiem i zwierzęciem. Wskazuje potęgę tego uczucia, równie twórczą, co niszczącą, determinującą życie i wiodącą niejednokrotnie do ostatecznego samopoświęcenia.

W książce Ptaki podniebnych dróg na przykładzie ośmiu indywidualnych historii ukazuje wnętrze psychiczne polskich migrantów za chlebem - na tle społecznym Europy, Azji i Stanów Zjednoczonych. Jest to opowieść autentyczna, dedykowana wszystkim, którzy są i przyjdą po nas, i ocenią, jacy byliśmy w Polsce, w tej pamiętnej dobie przekształceń gospodarczych na przełomie XX/XXI wieku. Czy byli to ludzie mali, chciwi, obłudni, podli, pazerni, czy byli wielcy - szlachetni i skromni - wspomagający się wzajemnie w tej wielkiej chrześcijańskiej rodzinie?

„Onufry Pietraszkiewicz to jeden z najbliższych przyjaciół Mickiewicza, kopista jego tekstów, współzałożyciel Towarzystwa Filomatów, strażnik filomackich pamiątek - czyli mówiąc prościej - archiwista związku, jego skarbnik, bibliotekarz [...], student Uniwersytetu Wileńskiego, następnie Uniwersytetu Królewsko-Warszawskiego, bakałarz w Szkole Wojewódzkiej Lubelskiej, odpracowujący pobierane w Warszawie stypendium, wreszcie organizator komitetu pomocy uwięzionym (podczas filomackiego śledztwa i procesu) i zesłaniec, który blisko 30 lat spędził w syberyjskim Tobolsku”. (fragm. Wstępu)

Z przechowywanej w Bibliotece Uniwersyteckiej KUL części Archiwum Filomatów autorka pracy wybrała korespondencję Onufrego Pietraszkiewicza (około 300 listów) i na jej podstawie naszkicowała obraz człowieka i miasta (Lublina) pierwszej połowy XIX wieku. Dzięki filomackim pamiątkom powstał ten Lublina "konterfekt niepochleby". Onufremu Pietraszkiewiczowi zawdzięczamy opisanie miasta (m.in. nieistniejących już dziś fary i łazienek) oraz jego mieszkańców (współpracowników ze Szkoły Wojewódzkiej Lubelskiej i pięknych lublinianek).

O Autorce
Małgorzata Cwenk - doktor nauk humanistycznych. Urodzona w Lublinie w 1975 roku, w latach 1994-1999 studiowała polonistykę na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Od roku 2000 pracuje na stanowisku asystenta w Katedrze Literatury Oświecenia i Romantyzmu Instytutu Filologii Polskiej KUL. Jej rozprawa doktorska - Biografia zesłańca - została wyróżniona Nagrodą Rektora KUL. Swoje naukowe zainteresowania skupia wokół problematyki poezji romantycznej.

Praca jest próbą odpowiedzi na szereg istotnych pytań, do dziś budzących wiele emocji. Jednym z nich jest pytanie o wpływ strajków Lubelskiego Lipca i zdobytych wówczas doświadczeń na wybuch protestu Sierpnia na Wybrzeżu. Autor dąży do wyjaśnienia kwestii, na ile echa protestów Świdnika i Lublina i osiągnięte w ich trakcie, bezprecedensowe w dziejach PRL, ustępstwa ze strony władz zainspirowały podjęcie protestu w Stoczni Gdańskiej i innych zakładach Wybrzeża.
Najistotniejszą część książki stanowi rozbudowane kalendarium, zawierające dość obszerny opis przebiegu strajków w zakładach pracy i towarzyszącego im tła w postaci działań władzy oraz opozycji politycznej, ówczesnych nastrojów społecznych, atmosfery na ulicach, sklepach itd. Uporządkowanym chronologicznie wydarzeniom Lubelskiego Lipca towarzyszą informacje o równoległym rozwoju wydarzeń w kraju, pozwalające porównać skalę strajków lubelskich ze zrywami innych ośrodków przemysłowych.
Cenne są analizy przyczyn bezpośrednich wybuchu Lubelskiego Lipca oraz opisy mało znanych w powszechnej świadomości oraz nielicznie omawianych w literaturze podmiotu przejawów oporu mieszkańców Lubelszczyzny wobec władz Polski Ludowej, formowania się zorganizowanej opozycji politycznej oraz stopniowego kształtowania się w szerszych kręgach społeczeństwa niezależnej świadomości narodowej i społecznej. Zaprzeczają one utartym poglądom o Lubelszczyźnie jako potulnej wobec władzy komunistycznej kolebce PKWN.

W 55 krótkich opowiadaniach wiedza autora o ludziach, miejscach i historii łączy się z podsłuchanymi, czy też wymyślonymi legendami i lokalnymi mitami. Całość została przyprawiona klimatem lubelskiej i podlaskiej prowincji. Akcja opowiadań reportaży dzieje się, m.in. w Końskowoli, Bychawie, Bełżycach, Drochiczynie. Po małych miasteczkach i wsiach przechadzają się historyczne postaci, żyją ludzie, którzy wcielili się w bohaterów literackich, a bohaterowie literaccy - w przekonaniu mieszkańców - żyli tu naprawdę. Fronczek opowiada o postaciach znanych z podręcznikowych kart, m.in. Sienkiewiczu, Żeromskim, Reymoncie, Prusie. Zagląda do pamiętników Koźmiana i Naruszewicza, gromadzi też komentarze starych rolników-gawędziarzy, którzy pamiętają relacje swoich dziadków. W podtytule Poprawek do portretu widnieją cztery dookreślenia gatunkowe: teksty zawarte w książce są opowiadaniami, szkicami, reportażami, gawędami; niektóre sytuują się gdzieś na obszarach granicznych tych specyfikacji. Jest to zaleta przy umiejętnie prowadzonej, nierzadko z dyskretnym humorem, narracji. Tekst jest relacją z wędrówki przez konwencje gatunkowe literatury faktu i mitu

Poprawki do portretu to szczególna wiedza o miejscu, człowieku i losie, przekazana na sposób ludowo-romantyczny, prawdziwa w splocie faktów i fikcji, przyciągająca urokiem mityzującej rzeczywistości, mgiełki tajemniczej poświaty.

O Autorze
Zbigniew Włodzimierz Fronczek, absolwent filologii polskiej UMCS, poeta, prozaik, reporter, krytyk literacki, dziennikarz, członek lubelskiego oddziału Stowarzyszenia Pisarzy Polskich, laureat kilkunastu nagród literackich oraz kilkudziesięciu konkursów poetyckich i prozatorskich, opublikował m.in.: tomiki wierszy: Polowanie z nagonką (1976), Spacer po linie (1976), powieści: Tam, skąd pociągi odchodzą rzadko, a może wcale (1978), Złoto Biłgoraja (1989), Odlot (2001) oraz opowiadania, gawędy i szkice: Ćwiczenia dla otyłych kobiet (1985), Tydzień wystarczy na wszystkie kobiety świata (1986), List do Pana Boga w Warszawie (1995), Poprawki do portretu (1997), Ludowe opowieści grozy (1998), O czym milczą umarli (2004).

Druga część opracowania poświęcona dziejom opieki społecznej w Polsce przedrozbiorowej na Lubelszczyźnie. Obejmuje alfabetyczny zestaw miejscowości, w których istniały szpitale-przytułki w okresie od XV do XVIII wieku, czyli do trzeciego rozbioru Polski w 1795 roku. Autor podaje informacje odnoszące się do poszczególnych szpitali, będące rezultatem rzetelnej kwerendy, trwającej kilka lat.

O Autorze
prof. dr hab. Zbigniew Góralski (1928-1997), długoletni pracownik Archiwum Państwowego w Lublinie, następnie Biblioteki Głównej KUL oraz Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Kielcach (1970-1997); specjalizował się w historii nowożytnej XVIII wieku Polski i krajów niemieckojęzycznych. Był stypendystą austriackiego Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego, czego owocem jest praca Austria a trzeci rozbiór Polski, także szereg artykułów i recenzji zamieszczonych w polskich i niemieckojęzycznych czasopismach naukowych; otrzymał stypendium Fundacji im. Aleksandra Humboldta, wykładał m.in. na uniwersytetach w Monachium i Bonn.

Zamojszczyzna to jeden z tych kilku regionów, w których po zakończeniu kampanii wrześniowej walka zbrojna rozpoczęła się najwcześniej i była prowadzona - w końcowej fazie przeciw drugiemu okupantowi - najdłużej. Nie było ani dnia przerwy. [...] O tej walce, w jej poszczególnych etapach, o ludziach, którzy ją prowadzili, o cenie, jaką im i ich bliskim przyszło za to zapłacić - mówi ta książka. [...] Jest to książka, na którą długo czekaliśmy, bardzo potrzebna. Nie dlatego, że wypełnia jakieś białe plamy. Przecież rejestr książek i publikacji poświęconych wojennym i okupacyjnym dziejom Zamojszczyzny zawiera bardzo wiele pozycji. Ta jednak różni się od innych tym, że mówi o nich pełną prawdę. Natomiast w publikacjach na ten temat, ukazujących się w okresie PRL, było - w najlepszym przypadku - pół prawdy. [...] Książka Jerzego Jóźwiakowskiego, wolna od uwarunkowań, jakim podlegali autorzy tamtych, jest pierwszą w pełni autentyczną i wiarygodną, gdyż bogato udokumentowaną relacją o tym, jak Zamojszczyzna walczyła w latach minionej wojny z okupantami. Przygotowania do tej walki, jej organizację, przebieg, rezultaty ukazują nam dzieje każdego z czterech obwodów [zamojskiego, hrubieszowskiego, tomaszowskiego i biłgorajskiego], wchodzących w skład Inspektoratu. Jej atmosferę i klimat, odnoszone w niej zwycięstwa i doznawane porażki, nadzieje uczestniczących w niej żołnierzy, ich osobiste przeżycia - odtwarzają relacje. Autor zebrał ich - ogromnym wysiłkiem - bardzo dużo. Pochodzą od różnych ludzi: dowódców i szeregowych żołnierzy, łączniczek i sanitariuszek, inteligentów i rolników, nauczycieli i uczniów. Mówią nie tylko o głośnych akcjach, ale i o drobnych „eskach” i potyczkach, o lekcjach wychowania obywatelskiego, o sabotażu i dywersji, przpominają nie tylko bohaterów, lecz konfidentów i zdrajców. [...] Łącznie tworzą szeroką, wielopłaszczyznową panoramę tamtej ziemi w tamtych latach. Autor, żołnierz AK, pochodzący ze Szczebrzeszyna, z rodziny ogółem tam znanej i szanowanej, głęboko patriotycznej, która pięknymi zgłoskami zapisała się w dziejach walk o Polskę, płacąc za to cenę bardzo wysoką, dokonał ogromnego wysiłku, przygotowując tę pracę do druku. Ale dzięki temu otrzymaliśmy dzieło, [...] które z pewnością znajdzie się w kanonie literatury poświęconej polskiemu czynowi zbrojnemu w latach II wojny światowej.

Ta obszerna monografia (zawierająca fotografie, indeksy osób, nazw geograficznych, mapy, tabele, wykazy personalne jednostek bojowych, opisy akcji zbrojnych oddziałów dywersyjnych i leśnych, kalendaria) jest niezwykle cennym źródłem wiedzy o wojennych losach Zamojszczyzny.

Książeczka zawiera krótki rys historyczny i opis struktury narodowościowej kadry nauczycielskiej Gimnazjum Lubelskiego. Czytelnik znajdzie tu 28 biogramów nauczycieli gimnazjum, którzy byli cudzoziemcami narodowości niemieckiej, francuskiej, szwajcarskiej oraz Warmiakami.

Książka Do Ciebie, Polsko... Legiony Polskie w Lubelskiem 1914-1918 obejmuje szereg zagadnień dotyczących Lubelszczyzny okresu I wojny światowej. W pierwszej jej części omówiona została sytuacja polityczno-wojskowa guberni lubelskiej, której zaborca rosyjski wyznaczył rolę szczególną w jego wojennych planach. Na Lubelszczyźnie w pierwszych tygodniach wojny miały miejsce dwie ważne, z punktu widzenia militarnego, bitwy: pod Kraśnikiem i pod Komarowem. Z uwagi na tę szczególną rolę Lublina i okolicy rozwinął się tu także polski ruch niepodległościowy. Jeszcze przed 1914 r. działały na Lubelszczyźnie partie i organizacje niepodległościowe, uaktywniły się oddziały lotne Polskiej Organizacji Wojskowej. Prym w tej niepodległościowej pracy wiodły organizacje lewicowe. Narodowa Demokracja, utożsamiana z prawicą niepodległościową, bardziej orientowała się na państwa Ententy i nie przejawiała takiego entuzjazmu przy tworzeniu tajnych struktur polityczno-wojskowych. Robił to, w oparciu o Austro-Węgry, Józef Piłsudski. Lubelszczyzna ponownie stała się widownią działań wojennych latem 1915 r. Na jej południowe obszary, w pościgu za ustępującymi z ziem polskich Rosjanami, wkroczyły wojska niemieckie pod dowództwem gen. Augusta Mackensena. W kierunku na Lublin maszerowały 2 i 4 armia austro-węgierska, a głównie 106 dywizja piechoty gen. Ernesta Klettnera. Szczególnie twardy opór wojskom austro węgierskim stawiały, niedające się oskrzydlić, wojska 4 armii rosyjskiej, dowodzonej przez gen. Aleksieja Evertha, operującej na linii Puławy-Końskowola-Kurów-rzeka Ciemięga-Świdnik. Wiele miejsca, zgodnie z tytułem, poświęcono w książce bojowej działalności Legionów Polskich walczących u boku wojsk austro-węgierskich. Na Lubelszczyźnie walczyły wszystkie pułki I brygady Legionów pod dowództwem J. Piłsudskiego i żołnierze 4 pułku piechoty (będącego zalążkiem III brygady Legionów), którego dowódcą był ppłk Bolesław Jerzy Roja. Oddziały legionowe na czas walki w Lubelskiem podporządkowane były IX korpusowi 4 armii, którym dowodził gen. Rudolf Karlick.

Największym bojem na ziemi lubelskiej w trakcie tej ponadmiesięcznej kampanii pościgowej 4 armii i Legionów Polskich było trzydniowe starcie z Rosjanami pod Jastkowem (31 lipca - 3 sierpnia 1915 r.). Ten bitewny epizod został w książce opisany nader szczegółowo. Zwrócono uwagę na brawurę towarzyszącą żołnierzom „niezłomnego” czwartego pułku. Opór Rosjan był twardy i uzasadniony. Chodziło im przecież o maksymalne spowolnienie natarcia wojsk austro-węgierskich i ewakuowanie z ziem zaboru rosyjskiego swoich sił głównych, swojego aparatu władzy, a także o wywiezienie urządzeń i maszyn ze zdemontowanych fabryk.

Ta „militarna” część pracy, podobnie jak i pozostałe jej rozdziały, ma mocną podbudowę źródłową. Wykorzystano materiał aktowy Legionów Polskich, akta wytworzone przez austro-węgierskie władze okupacyjne, a także przekazy pamiętnikarskie i ówczesną prasę. Uwzględniono dotychczasowe opracowania.

Scharakteryzowano też stosunek austro-wegierskiej soldateski do Polaków, do działających w Lublinie i na Lubelszczyźnie polskich organizacji polityczno-społecznych, również do Legionów i ich formacji etapowych, do żołnierzy legionowych i aparatu werbunkowego działającego w Lublinie i w każdym powiatowym mieście. Do dowódców legionowych, a w szczególności do Józefa Piłsudskiego, który nie aprobował stanowiska Komendy Legionów i prowadził własną politykę.

W opracowaniu wiele uwagi poświęcono charakterystyce złożonego procesu werbunkowego. Oficerowie werbunkowi i podległy im personel, oprócz zadań wyznaczonych przez Departament Wojskowy Naczelnego Komitetu Narodowego, zajmowali się robotą patriotyczno-niepodległościową. Na to ich austro-węgierscy mocodawcy patrzyli szczególnie niechętnie i z dezaprobatą. Werbunkowcy i legioniści trudnili się wydawaniem prasy, szkoleniem pozyskanych rekrutów, organizowaniem wojennych cmentarzy. Inicjowali obchody rocznic historycznych i świąt narodowych. Razem z duchowieństwem diecezjalnym i kapelanami legionowymi uczestniczyli przy rekoncyliacji katolickich świątyń zamienionych przez zaborcę na cerkwie. Kładli podwaliny pod życie kulturalno-oświatowe mieszkańców. Współpracowali z Polską Organizacją Wojskową i wchodzili w jej struktury. Te rodzaje działalności, podobnie jak walki z Rosjanami, miały niemały wpływ na wzrost patriotycznych nastrojów mieszkańców Lubelszczyzny i na rozwój ich świadomości polityczno-obywatelskiej.

W książce poświęcono wiele miejsca atmosferze patriotycznego Lublina lat 1914-1918. Z inicjatywy społecznej powstało wówczas i działało aktywnie szereg organizacji charytatywnych niosących pomoc legionistom, ich rodzinom i dzieciom. Powstawały one też na terenie miast powiatowych, w poszczególnych miasteczkach i gminach. Społeczeństwo Lubelszczyzny z należną czcią roztoczyło opiekę nad weteranami powstania 1863 r. Weterani w legionistach widzieli swoich ideowych spadkobierców.

Działalność werbunkowców, legionistów, osób lewicy niepodległościowej - podkomendnych J. Piłsudskiego i tajnej POW sprawiła, że u schyłku wojny społeczeństwo Lubelszczyzny przejawiało dużą aktywność polityczną. Sprawdzianem niepodległościowych i patriotycznych postaw był np. udział w świętowaniu rocznic powstań narodowych. Były nimi także manifestacje i strajki związane z podpisaniem 9 lutego 1918 r. przez państwa centralne traktatu z Ukrainą, odebranego przez Polaków jako kolejny rozbiór Polski. Na znak protestu Polacy - urzędnicy Gubernatorstwa Wojskowego w Lublinie wraz z generałem-gubernatorem Stanisławem Szeptyckim wypowiedzieli Austro-Węgrom służbę. Ludność Lubelszczyzny zdawała swój patriotyczny egzamin jesienią 1918 r., gdy w gruzy sypała się monarchia Habsburgów, a Lublin stawał się widownią tworzenia się polskiej władzy, polskiego wojska, polskiego niepodległego państwa.

O Autorze
Jan Konefał, ur. w 1953 r. w Lipnicy. W latach 1972-1977 studiował historię na KUL-u. Od 1978 r. pracuje w Instytucie Historii KUL. Aktualnie kieruje Katedrą Historii Ruchów Społeczno-Politycznych XIX i XX wieku. W swojej pracy badawczej koncentruje się na zagadnieniach związanych z historią Polski w okresie od Powstania Styczniowego aż po czasy współczesne. Interesuje się również problematyką dotyczącą I wojny światowej i początków niepodległego Państwa Polskiego. Prowadzone przez niego badania dotyczą także biografistyki działaczy społeczno-politycznych osób duchownych. Jest autorem publikacji: Legiony Polskie w Lubelskiem 1914-1918 (1999), Działalność społeczno-polityczna Aleksandra Zawadzkiego (Ojca Prokopa) w Królestwie Polskim 1876-1917 (2000), Bogu i ludziom bezgranicznie oddany. Życie i posługa duszpasterska księdza Stanisława Sudoła (1895-1981), Jastków 1915. Historia i pamięć (2003). W Lublinie i w Stalowej Woli zoorganizował kilka konferencji naukowych, także o zasięgu międzynarodowym. Ich pokłosiem są redagowane bądź współredagowane publikacje: W sztafecie pokoleń. Historia i bieżące zadania harcerstwa (2003), Ksiądz Stanisław Sudoł - człowiek i duszpasterz (1895-1981) (2004), Władysław Grabski - uczony i mąż stanu (2005), COP. Przeszłość, teraźniejszość, przyszłość (2007), Ksiądz Biskup Edward Frankowski. Jego życie to służba i świadectwo (2008). Jest członkiem Towarzystwa Naukowego KUL, Komisji Historycznej PAN Oddział w Lublinie oraz kilku towarzystw regionalnych.

Przedmowa: Danuta Kłosowska
Redakcja: Anastazja Śniechowska

Barbara Koterwas była człowiekiem ogarniętym wielką pasją społecznikowską - pasją tworzenia teatrów amatorskich. Wierzyła w magię sceny, która wychowuje i aktora, i widza. Należała do ludzi niezwykle kreatywnych i ciepłych, potrafiących dzielić się z innymi tym, co najcenniejsze - własnym czasem i uwagą. Była osobą szlachetną, bezkompromisową, mądrą, a przede wszystkim otwartą na drugiego człowieka. Na kilka lat przed śmiercią zaczęła spisywać wspomnienia, które stały się osnową obecnej książki. Uzupełnione zostały o relacje jej wychowanków - aktorów jej "małych teatrów".

O Autorce
Barbara Koterwas (1912-1983), łączniczka Armii Krajowej, harcerka, znana lubelska społeczniczka, założycielka wielu teatrów amatorskich, m.in. „Latarni”, „Małej Latarni”, „Podgrodzia”, „Semaforka” i innych.

Zapiski ks. Kowalczyka przybliżają sylwetkę dziesiątego biskupa lubelskiego - późniejszego Prymasa Tysiąclecia, Księdza Stefana Kardynała Wyszyńskiego, głównie z okresu lubelskiego. W Lublinie bowiem rozpoczęła się droga jego trudnej biskupiej posługi, realizującej się w klimacie wrogości ówczesnego aparatu partyjnego wobec misji Kościoła. Ks. Kowalczyk kreśli sylwetkę Prymasa, jako najmłodszego członka Episkopatu polskiego - z której przebija moc ducha, niezłomność postawy, głębokie spojrzenie wiary; w której dominuje ogromna wrażliwość, młodość i pełen idealizmu zapał w wypełnianiu posługi. Wspomnienia rekonstruują i utrwalają dramatyczny wymiar zdarzeń znanych tylko małemu gronu uczestników, skłaniają do zadumy nad różnorodnością ówczesnych postaw.

Zbiór kilkunastu opowiadań, połączonych miejscem rozgrywania się ich akcji - Lublin i Lubelszczyzna. Ułożone chronologicznie, obejmują drugie półwiecze XX wieku, ukazując losy bohaterów na sugestywnie szkicowanym tle historii (począwszy od lat okupacji aż do przełomu tysiącleci). Prof. Jerzy R. Krzyżanowski, od wielu lat prowadzący swoją działalność naukową i literacką w USA, chętnie powraca w swojej twórczości do Lublina, z którym związana była jego młodość. Utrwala klimat i miejsca, pielęgnując warstwę realizmu, utrwalając niejednokrotnie ślady osobistych wspomnień.

O Autorze
Jerzy R. Krzyżanowski, ur. w 1922 r. w Lublinie; absolwent Gimnazjum im. Stefana Batorego, podczas II wojny światowej żołnierz Armii Krajowej. W 1959 r. wyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie objął stanowisko lektora języka polskiego na University of California w Berkeley. W 1965 r. uzyskał stopień doktora filozofii w dziedzinie literatury porównawczej na University of Michigan. Wykładał literaturę polską na University of Michigan, University of Colorado, University of Kansas i Ohio State University. Opublikował szereg prac krytycznych i powieści, współpracując z czołowymi periodykami emigracyjnymi i amerykańskimi, m.in.: „The Slavic and East European Journal”, „Books Abroad”, „World Literature Today”, „Kulturą”, „Zeszytami Historycznymi”, &dquo;Wiadomościami”. Jest laureatem nagród literackich, m.in.: Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie (Londyn) oraz Nagrody Honorowej im. Bolesława Prusa. W wydawnictwie Norbertinum ukazały się jego książki: U Szarugi (1995; wyd. II, 2004), Katyń w literaturze (1995; wyd. II, 2002), Ariadne (1998), Afrodyte (1999).

Przedmowa: Andrzej Witkowski

Książka gromadzi 28 biogramów prokuratorów i 55 biogramów sędziów oskarżających w procesach żołnierzy Armii Krajowej i WiN-u. Cenne opracowanie odsłaniające prawdę o zbrodniach sądowych na Lubelszczyźnie w latach 1944-1955, prezentujące bogaty materiał dokumentacyjny, na który złożyły się między innymi protokoły z przebiegu rozpraw sądowych oraz protokoły wykonania wyroków śmierci. Główną bazę źródłową w przygotowaniu tej publikacji stanowiły m.in. akta osobowe prokuratorów i sędziów oraz akta sądów wojskowych z lat 1944-1945, znajdujące się w Centralnym Archiwum Wojskowym w Warszawie, także akta procesowe Wojskowego Sądu Rejonowego z lat 1946-1955, obecnie przechowywane w Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Lublinie.

[...] dzieło ze wszech miar potrzebne, będące kolejnym wkładem Autorki w sprawę narodowej pamięci, przedstawiające bolesną prawdę o sprawcach zbrodni sądowych okresu stalinowskiego i ich przestępczych dokonaniach. Szeroki wymiar opiniowanego opracowania wykracza poza zakres poszczególnych not biograficznych.

Autorka przełamuje swoiste tabu milczenia, które w odniesieniu do powojennych sędziów i prokuratorów oraz zbrodni sądowych obowiązywało blisko 60 lat. Zbrodnie sądowe, tj. zabójstwa żołnierzy AK i WiN, a także innych osób, [...] miały jak dotychczas w większości charakter anonimowy po stronie sprawców, o których poza imieniem, nazwiskiem i stopniem wojskowym niewiele wiedzieliśmy. W swojej pracy przywraca również potomnym pamięć ofiar sądowych zbrodni. Ta personalizacja najnowszej historii ma nie tylko wymiar naukowy, ale również moralny. Wypełnia istotną lukę, która występowała w sferze badań stalinowskiego aparatu represji.

Autorka podjęła się z całą odpowiedzialnością i odwagą tego trudnego zadania. Jej przygotowana do druku publikacja przynosi rzetelne opracowane noty biograficzne prokuratorów i sędziów lubelskich sądów wojskowych, działających na Lubelszczyźnie w latach 1944-1955. Noty uzupełnione są opisami spraw sądzonych przez poszczególnych sędziów, z podaniem zapadłych wyroków i faktów ich wykonania. Daje to pełny obraz działalności zarówno poszczególnych prokuratorów preparujących oskarżenia, jak i sędziów odpowiedzialnych za orzekanie zbrodniczych wyroków.

Autorka opisuje polską transformację w jej pierwszym etapie poprzez obserwacje utrwalone w swojej publicystyce pierwszych pięciu lat III Rzeczpospolitej. Stara się pokazać przede wszystkim codzienność Polski, interesują ją ludzkie reakcje na nową sytuację społeczną i polityczną, obserwuje bardo uważnie rodzącą się demokrację oraz to w jaki sposób Polacy uczą się zachowań dawno zapomnianych, podejmowania wyborów, własnej podmiotowości, zaangażowania w życie publiczne, współtworzenia społeczeństwa obywatelskiego. Patrzy na „polską rewolucję" z życzliwością, ale i z wyczuleniem na niepokoje zwykłych ludzi. Jest to obraz rzetelny, odwołujący się do najlepszych wzorów publicystyki.

O Autorce
Anna Maria Mickiewicz, dziennikarka, członek Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich. Absolwentka Wydziału Psychologii i Pedagogiki UMCS. Publikuje już od 1980 r.; wtedy zaczęła współredagować studenckie pismo „Wywrotowiec”. Od tego czasu jej artykuły były drukowane w wielu pismach lubelskich, ogólnopolskich i zagranicznych, m.in. we „Wprost”, londyńskim „Dzienniku Polskim”, nowojorskim „Nowym Dzienniku”, „Relacjach”, „Tygodniku Współczesnym”, „Gazecie Lubelskiej” - Dniu”, „Kurierze Lubelskim”. W 1984 r. opublikowała tomik wierszy Dziewanna.

O Autorze
Stanisław Puch urodził się w 1911 r. w Ewopolu. Szkołę powszechną ukończył w Piaskach, w w 1932 r. - Seminarium Nauczycielskie w Lublinie. W latach 1911-1934 odbył służbę wojskową w Równem. W 1936 r. ukończył Kurs Podchorążych Rezerwy Piechoty w stopniu podporucznika. Do wybuchu II wojny światowej pracował jako stażysta, a później nauczyciel w Trawnikach, Chrzanowie k. Janowa Lubelskiego i Branwi k. Bychawy. Zmobilizowany w sierpniu 1939 r. do 8. Pułku Piechoty Legionów w Lublinie, został dowódcą kompanii „Stanisław” w batalionie „Michał”. Kompanię wrześniową rozpoczął w Kolonii Marysin na północny zachód od Lublina. Następnie, skierowany na linię Wisły, brał udział w boju pod Puławami. Po 5 września jego batalion rozpoczął wycofywanie się na wschód - przez Bochotnię, Klementowice, Nasutów, Mełgiew, Pawłów. W okolicach Krasnegostawu, w miejscowości Zastawie, w potyczce z Niemcami 18 września został ranny w bark. W szpitalu w Krasnymstawie przebywał do 5 października 1939 r. Po kampanii wrześniwej powrócił do Ewopola.

W czasie okupacji, nie ujawniając swych kwalifikacji, pracował w wiejskim sklepie. W 1940 r. wstąpił do konspiracyjnych batalionów „Zemsty”. W 1942 r. został aresztowany, uwięziony najpierw w obozie pracy w Trawnikach, a następnie na cztery miesiące w obozie koncentracyjnym na Majdanku. Po wojnie powrócił do pracy pedagogicznej. W 1946 r. został kierownikiem Szkoły Podstawowej w Dorohuczy. Zawodowo pracował do 1957 r. Był szanowanym nauczycielem i wychowawcą wielu roczników młodzieży, a także cenionym regionalistą, spisującym tragiczne dzieje Trawnik czasów okupacji hitlerowskiej. W swoim pamiętniku utrwalił m.in. tragedię holocaustu Żydów z całej Europy, zamordowanych w listopadzie 1943 r. w Trawnikach. Zmarł 13 stycznia 1970 r. w Świdniku.

Wspomnienia Konstantego Rostworowskiego łączą w sobie sentymentalną, pełną uroku opowieść o końcu epoki ziemiaństwa z dokumentalną precyzją. Ukazują międzywojenną i okupacyjną historię jednego z najbardziej znamienitych polskich rodów w jego gałęzi osiadłej na Lubelszczyźnie. Gałęzów w okolicach Bychawy to rodzinne gniazdo skoligacone z rodem Koźmianów. Losy ludzi, zwierząt (głównie koni i psów) oraz ziemi ukazane zostały na tle przemian i dramatów historii. Bogate źródło wiedzy o rodzie i jego zaangażowaniu w dzieje Polski.

Zmierzch Gałęzowa ukazuje dzieje dworu ziemiańskiego - jego mieszkańców i pracowników - z okresu przełomu ostatnich lat pokoju, wojny, okupacji niemieckiej i kataklizmu wyzwolenia przez Sowietów. Książka, napisana barwnym stylem, w tonacji wspomnień, staje się dziś dokumentem - świadectwem istnienia i roli warstwy ziemiańskiej, zmiecionej z rzeczywistości Polski niszczycielską przemocą dwóch najeźdźców naszego kraju. Nie jest to jednak rapsod tęsknoty i nostalgii. Z kart tych wspomnień tchnie radosna siła wpierw twardej, ale płodnej pracy ziemianina-rolnika, potem walki młodego oficera akowskiego oddziału „Spartanina” na Lubelszczyźnie i wreszcie skutecznej ucieczki, mylącej ścieżki poszukiwań funkcjonariuszy NKWD i UB z pierwszych lat uprawianego w Polsce terroru komunistycznego. Autor spisał swe wspomnienia w Niemczech (RFN), gdzie znalazł się z falą emigracji lat 80.; do kraju docierały one na falach Radia „Wolna Europa”.

Fragmenty książki:

Mieszkańcami gałęzowskiego dworu byli: właścicielka Teresa (I voto Rostworowska, II voto Zakrzeńska), córka Konstantego Przewłockiego z Woli Gałęzowskiej i jego żony Eleonory z Plater-Zyberków z Liksny na Litwie, Stefan Zakrzeński z majątku Podedworze w Kieleckiem, mąż Teresy, oraz my, dzieci: ja - Konstanty, mój brat Stefan i siostra Maria.

[..] w rozmowach z mamą i Stefanem, począwszy już od 1937 roku, przynaglaliśmy ich [...] do sprzedaży Gałęzowa i kupna czegoś analogicznego w Kanadzie czy w Peru. Te nasze propozycje obijały się o ich argumenty jak groch o ścianę. Na przykład jedno ze zdań mamy: „Tu żeśmy się urodzili i tu będziemy umierać” [...].

Nie przestałem być porucznikiem AK, ale obecnie jestem porucznikiem armii polsko-sowieckiej, która tworzy się z wcielonych przymusowo do wojska chłopców z terenów na wschód od Wisły. Zdaję sobie sprawę, że gra nie jest bezpieczna, ale do tego zdążyłem się już przyzwyczaić. Śmierć przecież nieraz już zaglądała mi w oczy.

Moje „wędrowanie przez życie” przedstawione jest w formie nietypowej: składa się z trzech części pisanych w różnych latach, przy tym część pierwsza Ślepe kocię - która powstała w roku 1978 i obejmuje okres około sześćdziesięciu lat - wyróżnia się specyficznym stylem: przedstawione w niej bardzo zwięźle wydarzenia opatrzone są komentarzami w formie intymnych zwrotów do Boga.
Część ta była pisana w okresie PRL-u i przygotowana do druku w wydawnictwie PAX, toteż nie ma w niej wzmianek ani o służbach bezpieczeństwa, ani o ograniczaniu w Polsce obywatelskich swobód, co powoduje, iż niektóre opisane tu wydarzenia nie znajdują racjonalnych wyjaśnień: na przykład moje odejście z uczelni, ze stanowiska wicedyrektora Instytutu Fizyki, w przeddzień otwierającej się perspektywy naukowej kariery. Wydarzenia te miały (bądź niektóre, jak sądzę, mogły mieć) podłoże polityczne, co wyjaśniam w trzeciej części pisanej już w wolnej Polsce w roku 2000 i zatytułowanej Lubelskie bilanse.
Część druga Kalifornia słońcem malowana zawiera [...] wspomnienia z rocznego pobytu w Kalifornii. Chciałam zwrócić uwagę czytelnika na aspekty religijne tego opisu, między innymi na posoborowy charakter amerykańskiego katolicyzmu i praktykowany w amerykańskim Kościele szeroko pojęty ekumenizm.

W swojej książce wybitny literaturoznawca, filolog-edytor, biograf zaprezentował sylwetki 32 uczonych, będących przedstawicielami różnych dziedzin humanistyki. Śledząc ich kariery naukowe, starał się szczególnie zaakcentować okres lubelski w ich działalności badawczej. Praca i życie większości prezentowanych tu humanistów wpisują się więc w naukowy pejzaż Lublina. Czytelnik zetknie się tu z najbardziej sztandarowymi postaciami polskiej humanistyki - H. Łopacińskim, S. Srebrym, W. Hahnem, J. Krzyżanowskim, J. Kleinerem, M. Dłuska, J. Parandowskim, H. Elzenbergiem.

O Autorze
Jerzy Starnawski, historyk literatury polskiej, filolog-edytor, bibliograf, emerytowany profesor zwyczajny, członek czynny Polskiej Akademii Umiejętności, członek czynny Towarzystwa Naukowego KUL, członek korespondent Lubelskiego Towarzystwa Naukowego. Ogłosił ponad tysiąc prac, w tym kilkadziesiąt książkowych. Główne kręgi zainteresowań w zakresie literatury polskiej: romantyzm, literatura staropolska, neolatynistyka polska. Zajmował się naukami pomocniczymi historii literatury polskiej (bibliografia i edytorstwo). Najważniejsze prace: Dzieje wiedzy o literaturze polskiej. Do końca wieku XVIII (1984), Sylwetki lwowskich historyków literatury (1997), Z dziejów polskiej nauki o literaturze dwanaście rozpraw (2004).

Dla uczczenia 200. rocznicy powstania Diecezji Lubelskiej oraz uroczystej Peregrynacji Kopii Ikony Matki Boskiej Częstochowskiej po Ziemi Lubelskiej i Chełmskiej wydawnictwo Norbertinum opublikowało reprint monumentalnego dzieła ks. Jana Ambrożego Wadowskiego. Zostało ono opublikowane w 1907 roku i do tej pory nie było wznawiane, a zasługuje na szczególną uwagę ze względu na bogaty materiał dokumentujący dzieje najstarszych świątyń Lublina: kościoła Trójcy Przenajświętszej na Zamku lubelskim, kościoła św. Mikołaja na Czwartku, kościoła św. Michała Archanioła (starej fary, dziś nieistniejącej), kościoła św. Stanisława przy klasztorze oo. Dominikanów, kościoła Świętego Ducha, kościoła Wniebowzięcia NMP (powizytkowskiego), kościoła Świętego Krzyża, kościoła Nawrócenia św. Pawła Apostoła przy byłym klasztorze oo. Bernardynów. Monografia ks. Wadowskiego, mimo swojej prawie 100-letniej historii, odznacza się wysokim poziomem naukowym i wykazuje wybitne walory warsztatu pracy autora. Pozostaje wciąż najbardziej wnikliwym studium kościelnych dziejów miasta, zwłaszcza w odniesieniu do jego początków. Poprzedzone zostało wstępami: abpa Józefa Życińskiego oraz ks. dra Jarosława R. Marczewskiego, podkreślającymi wagę przypomnianego dzieła dla dokumentowania dziejów Kościoła lubelskiego.

O Autorze
Ks. Jan Ambroży Wadowski urodził się 26 sierpnia 1839 r. w położonym na północ od Lublina miasteczku Kamionka. Rodzice, Tomasz i Marianna z d. Drozdowska, byli właścicielami dużego gospodarstwa rolnego, a ponadto ojciec piastował urząd miejscowego burmistrza. Przez 2 lata Jan Wadowski uczęszczał do miejscowej szkoły elementarnej, po czym przez dłuższy czas kształcił się prywatnie. W wieku 16 lat, idąc za głosem odkrytego powołania, wstąpił do lubelskiego klasztoru dominikanów. Po odbyciu nowicjatu, w 1857 r. złożył uroczyste śluby zakonne, przyjmując zarazem imię Ambroży. W klasztornym studium kontynuował edukację w zakresie filozofii i teologii. W 1860 r. został wysłany do Akademii Duchownej w Warszawie w celu odbycia pełnych studiów teologicznych. W 1862 r. przyjął święcenia kapłańskie z rąk biskupa lubelskiego Wincentego a Paulo Pieńkowskiego. Wskutek przeprowadzonej przez zaborców w 1864 r. represyjnej akcji kasaty klasztorów w Królestwie Polskim, przez kilkanaście miesięcy przebywał w klasztorze w Gidlach, przeznaczonym dla zakonników ze skasowanych placówek warszawskich. W tym czasie starał się o przyjęcie do grona lubelskiego duchowieństwa diecezjalnego. W 1866 r. uzyskał dekret sekularyzacyjny, jednakże sprzeciw władz zaborczych uniemożliwił mu inkardynację do rodzinnej diecezji. Miejscem pełnienia posługi kapłańskiej stała się diecezja kujawsko-kaliska. W 1867 r. podjął pracę w charakterze wikariusza katedralnego we Włocławku, a jednocześnie w latach 1868-1870 pełnił obowiązki wykładowcy historii Kościoła w tamtejszym seminarium duchownym. W 1871 r. został inkardynowany do diecezji lubelskiej. W latach 1871-1872 pełnił posługę wiakriusza w lubelskiej katedrze. W okresie 1872-1883 był sekretarzem lubelskiego konsystorza generalnego, a w latach 1883-1884 - jego regensem. W 1883 r. został mianowany notariuszem sądu biskupiego I i II instancji. Od 1872 do 1884 r. ks. Wadowski prowadził wykłady z zakresu historii Kościoła w lubelskim seminarium duchownym. W 1879 r. otrzymał godność kanonika kapituły kolegiaty zamojskiej, a po 28 latach, tzn. na kilka miesięcy przed śmiercią, został jej prałatem scholastykiem. W 1876 r. objął stanowisko administratora parafii Bystrzyca. W 1881 r. zbudował nową plebanię, a w 1888 powiększył miejscowy kościół. W 1895 r. został administratorem parafii w Abramowicach. Wśród jego licznych zajęć i obowiązków dominowała wtedy aktywność katechetyczna wśród dzieci i młodzieży oraz zaangażowanie w ruch pielgrzymkowy. W 1904 r. objął etat wikariusza, przysługujący opiekunowi pokapucyńskiego kościoła pw. św.św. Piotra i Pawła w Lublinie. Na tym stanowisku pozostał aż do śmierci 24 maja 1907 r. Jego pogrzeb stał się wielką manifestacją religijną.
(na podst. przedmowy ks. dra Jarosława R. Marczewskiego)

Ksiądz profesor Alfred M. Wierzbicki, filozof i poeta, tym razem obdarzył swoich czytelników felietonami społeczno-kulturalnymi zebranymi w tomie zatytułowanym ... na ziemi w lublinie ... Autor już w pierwszym szkicu „Medaliony” wyznaje, że od dawna marzył o zasmakowaniu lekkiego lotu felietonisty, ale strach przed upadkiem powstrzymywał go. Widać, że fascynacja niełatwym gatunkiem literackim oraz inspiracja duchowością dwóch wybitnych przewodników, Władysława Panasa i Józefa Czechowicza, przekonały go do tego - jakże ryzykownego - przedsięwzięcia literackiego. Chociaż debiutancki to lot, nie przypomina jednak lotu jaskółczego ani nie zdradza lęku wysokości. Dopiero na tym poziomie zadziwia nowe spojrzenie na oblicze tej uśpionej prowincji, bo dotychczas żaden z lublinian nie odważył się tak spojrzeć na to miasto.

Lublin jawi się jako żywy tekst, współczesny „palimpsest złożony z budowli, kształtów ulic, z żywotów ludzi i ich dokonań, wreszcie idei”, jako - pewnie wielu się zdziwi - ostatnie miasto dawnej, wspaniałej Rzeczypospolitej jagiellońskiej. Jagiellonowie władali Rzeczypospolitą Polską przez pięć wieków. Za ich panowania stała się ona państwem o dużej różnorodności narodowej, religijnej i kulturowej. „Wszyscy Polacy nosili w sobie tę religijną i narodową różnorodność - pisał Jan Paweł II. - Sam pochodzę z Małopolski, z terenu dawnych Wiślan, silnie związanych z Krakowem. Ale nawet i tu, w Małopolsce - może nawet w Krakowie bardziej niż gdziekolwiek - czuło się bliskość Wilna, Lwowa i Wschodu”. Jagiellonowie nadali polskości nowy wymiar - ta „polskość jagiellońska” przejawia się właśnie w otwartości na wyznaniową i kulturową inność, w wielości i pluralizmie. Rozumiał to Jan Paweł II, który okazał się współczesnym kontynuatorem i duchowym spadkobiercą dziedzictwa Polski jagiellońskiej. Dziś, kiedy nie ma już Jagiellonów, a jagielloński model polskości przestał być dla polskich obywateli sprawą oczywistą, słowa Gustawa Herlinga-Grudzińskiego: „Lublin jest ostatnim miastem dawnej Rzeczypospolitej”, nabierają szczególnego znaczenia. Tu... na ziemi w Lublinie, między Krakowem i Wilnem, 1 lipca 1569 roku, w dniu podpisania unii lubelskiej, Polska zaczęła oddychać płucami wielu różnych kultur i narodowości. Książka księdza profesora Wierzbickiego jest wytrwałym nasłuchiwaniem ech „polskości jagiellońskiej”, która w przekonaniu Autora powinna określać współczesny styl bycia Polakiem. Refleksja ta nie przebiega na jednej tylko płaszczyźnie. Doświadczenie „polskości jagiellońskiej” niczym niewidzialna nić w tej książce łączy światy poezji, literatury, sztuki, religii, polityki i filozofii. Felietonistyka księdza Wierzbickiego staje się niezapomnianą lekcją humanizmu, aby w wielości i różnorodności nie poszukiwać granic, ale wspólnoty i człowieczeństwa.

O Autorze
Alfred Marek Wierzbicki jest prorektorem Metropolitalnego Seminarium Duchownego w Lublinie, dyrektorem Instytutu Jana Pawła II KUL i wikariuszem biskupim do spraw kultury w archidiecezji lubelskiej. Opublikował pięć tomików wierszy: Inaczej każdej wiosny (Lublin 1993); Jak ciemność w ciemności (Lublin 1991); Kogut z Akwilei (Lublin 1992); Znaki szczególne (Lublin 2000); Miejsca i twarze (Lublin 2003), autor książek: Filozofia a totalitaryzm. Augusta Del Nocego interpretacja kryzysu moderny (Lublin 2005); The ethics of struggle for liberation. Towards a personalistic interpretation of the principle of non-violency (Frankfurt am Main 1992), Spotkania na placu (Lublin 2001), redaktor prac zbiorowych, autor wielu recenzji i artykułów.
Fascynuje go duch miasta, w którym wypadło mu żyć i pracować. Leży ono w połowie drogi na dawnym szlaku pomiędzy Krakowem i Wilnem, nic więc dziwnego, że autor książki ...na ziemi w lublinie... wraz z Józefem Czechowiczem wytrwale nasłuchuje ech polskości jagiellońskiej w zaułkach swego miasta. Ośmiela go to do podjęcia aktualnego sporu o styl bycia Polakiem.

Zbiór kilkunastu opowieści o ludziach, budowlach i wydarzeniach wpisanych na trwałe w dzieje Lublina. Biernat z Lublina, Jan Kochanowski, Sebastian Fabian Klonowic, Jakub Icchak Horowic ("Widzący z Lublina"), Józef Czechowicz, dzieje Kaplicy Zamkowej, lubelskiej fary, początki KUL-u - to tylko wybrane fragmenty bogatej i frapującej historii miasta. Opowiadania zostały podane czytelnikowi w stylu barwnej legendy. Legenda splata się tutaj z faktami historycznymi, podania i dokument wzajemnie się uzupełniają. Tej kompozycji historyczno-literackiej towarzyszą anegdoty i humorystyczne obrazki obyczajowe. Książkę te polecamy miłośnikom miasta i regionu - znajdą tu wiele szczegółów o najcenniejszych zabytkach i życiu mieszkańców Lublina w minionych wiekach, również nauczycielom jako pomoc na lekcjach przybliżających wiedzę o regionie.

O Autorze
Józef Zięba, ur. 1932 r. w Powursku na Wołyniu, ukończył studia polonistyczne na KUL w Lublinie, doktorat uzyskał w Instytucie PAN w Warszawie, założyciel i wieloletni kierownik Muzeum Literackiego im. Józefa Czechowicza w Lublinie. Autor m.in. siedmiu tomików wierszy, powieści Dzierżak (1978) oraz opowieści lubelskich, opublikowanych w tomie Wspaniały dar króla, Poeta-burmistrz i inne lubelskie opowieści, oraz wspomnień kresowych Znad Stochodu (2001)

Franciszek Żurek („Płomyk”, „Ostroróg”) urodził się w 1895 r. w Olszance na ziemi krasnostawskiej. W 1908 r. zamieszkał wraz z rodziną we wsi Krynica, gdzie jego rodzice kupili kilkuhektarowe gospodarstwo. Wychowany w duchu patriotyzmu, już jako młody człowiek zaangażował się w działalność niepodległościową. Był członkiem Oddziałów Lotnych dezorganizujących tyły wojsk rosyjskich, uczestniczył w powoływaniu na terenie powiatu krasnostawskiego Polskiej Organizacji Wojskowej i Narodowego Wydziału Lubelskiego. Był również działaczem Polskiego Stronnictwa Ludowego. Helena Orsza Radlińska w swojej przedmowie do wydania pierwszego książki napisała:

Jako „obywatel «Płomyk»” codziennymi niemal czynami rozświetlał mroki wiosek, budzących się do twórczego udziału w życiu narodowym. [...] W wojnie 1920 r. i w powstaniu śląskim prowadził znowu prace dywersyjne, wymagające samotnego męstwa i najtrudniejszego panowania nad sobą. W rzadkich chwilach wolnych kształcił się żarliwie, porzucając jednak kurs czy szkołę rolniczą na pierwszą pobudkę, wzywającą do nowej walki”.

Po zakończeniu działań wojennych i odzyskaniu przez Polskę niepodległości Franciszek Żurek zaangażował się w działalność Związku Młodzieży Wiejskiej w powiecie krasnostawskim, a w 1921 r. został członkiem Zarządu Głównego PSL „Wyzwolenie”. Tak jak wielu zasłużonych uczestników walk o niepodległość, otrzymał nadział ziemi na Kresach Wschodnich i w 1922 r. został osadnikiem wojskowym, osiedlając się we wsi Podzamcze koło Krzemieńca.

W wyniku agresji Armii Czerwonej na Polskę 17 września 1939 r. Franciszek Żurek podzielił los wielu Polaków, mieszkańców Kresów Wschodnich, wywiezionych na nieludzką ziemię. Po ponad dwuletnim pobycie wraz z rodziną na zesłaniu, uwolniony na mocy amnestii ogłoszonej w 1941 r. udał się w swoją ostatnią podróż. Dotarłszy do miejscowości Guzar w Uzbekistanie, jednego z miejsc, gdzie formowana była Armia Polska na Wschodzie, zachorował na tyfus i zmarł 7 kwietnia 1942 r.

Książka Powiat krasnostawski w walce o wolność opisuje dzieje stron rodzinnych Franciszka Żurka, opowiada o mieszkańcach ziemi krasnostawskiej i ich udziale w walkach o odzyskanie niepodległości, począwszy od okresu manifestacji patriotycznych poprzedzających wybuch Powstania Styczniowego, aż po wojnę polsko-bolszewicką w 1920 r.

Przedmowa: Piotr Paweł Gach

Książka powstawała w latach 2004-2006, służy upamiętnieniu 25-lecia strajków w Świdniku, Lublinie i w innych zakładach Lubelszczyzny oraz przypomnieniu okoliczności powstania i różnych form działalności NSZZ „Solidarność” Regionu Środkowowschodniego. Jest rezultatem pracy badawczej Zespołu Historycznego, powołanego przez Zarząd Regionu wobec niedostatku badań i publikacji na te tematy.

Publikacja prezentuje pokaźnych rozmiarów zestaw zagadnień. Opracowania w niej zawarte mają charakter pionierski, a zarazem źródłowy, przygotowane zostały na podstawie zebranych materiałów archiwalnych, przechowywanych w zbiorach prywatnych i państwowych (Archiwum Pamięci Narodowej w Lublinie, Archiwum Państwowe w Lublinie, Archiwum Regionu Środkowowschodniego NSZZ „Solidarność” w Lublinie).

Dzięki wnikliwej pracy badaczy, w świetle nieznanych dotąd materiałów archiwalnych, ukazana została panorama życia i działalności społeczeństwa regionu lubelskiego, zmagań z komunistyczną władzą od czasu zakończenia II wojny światowej o niepodległość i sprawiedliwość, a także sposoby i kierunki działań przedsiębrane przez te władze jawnie i w ukryciu.